DİVȂNU LÜGȂTİ’T-TÜRK’TEKİ RENK ADLARININ GÜNEY SİBİRYA (ALTAY-TUVA-HAKAS) TÜRK DİLLERİNDEKİ GÖRÜNÜMLERİ
(IN SOUTH SIBERIA (ALTAI-TUVAN-KHAKAS) TURKISH LANGUAGES THE APPEARANCE OF COLOR NAMES WHİCH ARE IN DIVANU LUGATIT TURK )

Yazar : Fatoş KARADAĞ TOPRAK    
Türü :
Baskı Yılı : 2020
Sayı : 9/2
Sayfa : 515-529
287    1274


Abstract
Bu çalışma kapsamında Türk dili tarihinin ilk sözlüğü olan Divȃnu Lügȃti’t-Türk’te yer alan renk adlarının söz varlığındaki yeri, konumu, ses ve şekil bilgisi özelliklerinin Güney Sibirya Türk dillerinden olan Altayca, Hakasça ve Tuvacadaki durumu tespit edilmeye çalışılmıştır. Kaşgarlı Mahmud, Türk boyları arasında tek tek dolaşarak tespit ettiği sözcükleri eserinde ustalıkla işlemiştir. Bu yönüyle çeşitli Türk boylarından derlenmiş olan bir ağız sözlüğü niteliği taşımaktadır. Divȃnu Lügȃti’t-Türk, söz varlığına dair temel bir başvuru kaynak olması ve ihtiva ettiği söz varlığının çeşitliliği sebebiyle bu çalışma kapsamında temel kaynak olarak tercih edilmiştir. Bilindiği üzere, ana renk adları temel söz varlığının önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Bu noktadan hareketle temel söz varlığına ait unsurların en az değişime uğramış olması düşüncesiyle renk adlarının art zamanlı bir inceleme ile durumu tespit edilmiştir. Çalışma kapsamında Divȃnu Lügȃti’t-Türk’te yer alan renk kavramına dair sözcüklerin neler olduğu, tespit edilen sözcüklerin hangilerinin Güney Sibirya Türk dillerinde -Altay, Tuva, Hakas- kullanıldığı, kullanılıyorsa aynı şekilde mi kullanıldığı yoksa ses ve şekil açısından farklılıklar olup olmadığı tespit edilmeye çalışılmıştır. Varlığını koruyamayan renk adları, yerine kullanılan yeni adlandırmalar ve bunların kökenine dair bulgular elde edilmiştir. Böylelikle Türk dilinin 900 yılı aşkın bu süreçteki temel söz varlığının renk kavramına dair durumunun bir kesiti ortaya konmuştur.

Keywords
Söz varlığı, Tuvaca, Hakasça, Altayca, Divanu Lügati’t-Türk.

Özet
In this study, it was attempted to determine the status of the names of the names of colors in the, Divȃnu Lügȃti’t-Türk the first dictionary of the history of the Turkish language, Altai, Khakasian and Tuvan, which are features of the Southern Siberian Turkic languages. Kaşgarlı Mahmud, expertly traversing the words he found by walking around the Turkish tongue one by one. In this respect, it carries the character of a dialect dictionary compiled from various Turkish tallies. Divȃnu Lügȃti’t-Türk was chosen as the main source of reference in this study due to the fact that it is a basic reference source of the word existence and the diversity of the vocabulary it contains. As is known, the main color names are an important part of the basic vocabulary. From this point, the state of the color names has been determined with a concise review of the idea that the elements of the basic vocabulary have undergone minimal changes. Within the scope of the study, it is determined whether the words related to the color concept in the Divȃnu Lügȃti’t-Türk are what the words are, whether they are used in the Southern Siberian Turkic languages -Altay, Tuvan, Hakas-in the same way or in terms of sound and shape. Color names that do not protect their presence, new names used in place, and their origins have been identified. Thus, the state of the color concept of the basic vocabulary of the Turkish language over 900 years has been revealed. Thus, a cross-section of the situation of the Turkish language on the concept of color has been put forward.

Anahtar Kelimeler
Vocalubary, Tuvan, Khakassian, Altai, Divanu Lügati’t-Türk.